Recycling is circulair. Maar is dat wel zo?

Circulaire Economie

Het is een misvatting die regelmatig wordt gemaakt: recycling is circulair, dus we zijn goed bezig. Helemaal onwaar is dat niet, maar het is wel te kort door de bocht. Recycling begint pas wanneer een product of materiaal al is weggegooid. Door bron- of nascheiding worden materialen verzameld en waar mogelijk gerecycled, zoals statiegeldblikjes, oud papier en plastic verpakkingen. Zo wordt afval weer grondstof. Maar daar zit de nuance: voor de meeste materialen is dat proces niet oneindig. Uiteindelijk eindigen ze tóch als afval.

De R-ladder maakt dit duidelijk. Deze ranglijst rangschikt strategieën van meest naar minst circulair: hoe hoger de stap die je kiest, hoe minder nieuwe grondstoffen je verbruikt. Laten we daar dieper induiken.

Bij circulariteit worden producten en materialen niet weggegooid na gebruik, maar steeds opnieuw ingezet. Dit is het tegenovergestelde van een lineaire economie, waarin we grondstoffen winnen, een product maken en het daarna weggooien.

Waarom recycling laag op de R-ladder staat

De R-ladder bestaat uit 10 treden. Recycling staat op de negende trap, waarbij trap 10 als minst circulair wordt beschouwd. Daarmee ziet de R-ladder recycling als een laagwaardige oplossing binnen de circulaire economie. Waar stappen als Repair en Reuse bijvoorbeeld een complete smartphone of jas intact houden, vermengt recycling het product tot pulp, snippers of korrels. De materialen worden teruggebracht naar de basisgrondstof, en dat kost veel energie.

Daarnaast gaat de kwaliteit van het materiaal verloren. Dit is goed te zien bij kantoorpapier. Wit printpapier bestaat uit lange, sterke vezels. Bij recycling wordt dit papier vermalen tot pulp, waardoor de vezels elke ronde korter en zwakker worden. Omdat de kwaliteit vermindert, kan er op een gegeven moment geen nieuw wit papier meer van worden gemaakt: het materiaal wordt ingezet voor een laagwaardiger product, zoals kartonnen dozen of eierdozen. Na doorgaans zo'n 5 recyclingrondes zijn de vezels te kort en te zwak om nog te verwerken, en eindigt het materiaal alsnog als afval.

Downcycling is uitgestelde circulariteit

Het voorbeeld van wit printpapier naar eierdozen is een vorm van downcycling: een specifieke vorm van recycling waarbij het materiaal na verwerking een lagere kwaliteit en economische waarde heeft dan het oorspronkelijke product. Daarmee is downcycling een vorm van uitgestelde circulariteit, of misschien nog wel eerder vertraagde lineariteit.

Het materiaal maakt weliswaar een extra ‘ronde’ in de economie, waardoor het kappen van nieuwe bomen wordt uitgesteld en de afvalberg vandaag net iets minder snel groeit. Maar omdat de papiervezels niet oneindig bruikbaar zijn, moeten er uiteindelijk alsnog nieuwe bomen worden gekapt om nieuw wit papier te kunnen maken. Na ongeveer vijf keer recyclen zijn de vezels volledig uitgeput en eindigt het materiaal alsnog als onbruikbaar afval.

Maar wat is dan wél circulair?

Glas kan oneindig worden omgesmolten zonder enig kwaliteitsverlies. Een oude glazen pot wordt na het smelten weer een splinternieuwe glazen pot, met exact dezelfde sterkte en helderheid. Dat is waar het bij circulariteit om draait: het behouden van de hoogst mogelijke waarde van een materiaal of product, zonder dat het afval wordt.

Is recyclen dan lineair?

Niet helemaal, maar het scheelt minder dan de term "circulair" doet vermoeden. Binnen de circulaire economie wordt recyclen gezien als laatste redmiddel: beter dan weggooien, maar met nadelen die echte circulariteit juist probeert te voorkomen. Zo vermindert recycling de kwaliteit van het materiaal, zoals bij het printpapier. Daarnaast moeten er bij recycling vaak alsnog nieuwe, schone grondstoffen worden toegevoegd om de kwaliteit bruikbaar te houden. Bij circulariteit worden juist alle grondstoffen behouden en gaat er niets verloren.

Daarmee willen we niet zeggen dat we moeten stoppen met recyclen. Integendeel, geeft ook Gijs Derks aan, Algemeen Directeur van Milgro, in het Financieele Dagblad:

‘’Recycling is onmisbaar. Maar een circulaire economie begint niet bij de afvalbak. Het begint aan de tekentafel. Recycling is aandacht aan het eind van de keten, terwijl de winst aan het begin te halen valt. Mijn dwingende verzoek aan het bedrijfsleven: ontwerp producen zodat grondstoffen er tijdens recycling makkelijk uit kunnen. Alles wat je lamineert of combineert, zoals een verpakking met een aluminium laag, is morgen niet recyclebaar afval. Ontwerp dus niet voor het volgende recyclerondje, maar voor oneindig hergebruik.’’

Recycling is dus niet circulair: het komt pas in beeld wanneer een product al afval is, en downcycling eindigt via een omweg alsnog als afval. Dat betekent niet dat we moeten stoppen met recyclen, want het blijft onmisbaar. Echte circulariteit vraagt echter om circulair ontwerp aan de tekentafel: niet ontwerpen voor het volgende, tijdelijke recyclerondje, maar voor producten die gemaakt zijn voor oneindig hergebruik.

Veelgestelde vragen over recycling en circulariteit

Hoe is de misvatting ontstaan dat recycling circulair is? +-

Voor een groot deel door het recyclinglogo zelf. De drie pijlen die achter elkaar aan in een lus lopen, vaak in verband gebracht met de Möbius-band, verbeelden een gesloten kringloop: materiaal dat eindeloos rondgaat zonder verlies. Dat beeld is krachtig, maar het klopt niet met de praktijk. Bij vrijwel elk recyclingproces gaat kwaliteit verloren, zoals bij papiervezels die per ronde korter worden, of is aanvulling met nieuwe grondstoffen nodig. Het logo suggereert dus een lus zonder einde, terwijl de werkelijkheid eerder een aflopende spiraal is.

Wat is het verschil tussen recycling en circulariteit? +-

Circulariteit houdt in dat een product of materiaal zijn waarde behoudt en steeds opnieuw wordt ingezet, zonder ooit afval te worden. Recycling grijpt pas in nádat iets is weggegooid en levert meestal een lagere kwaliteit op dan het origineel.

Wat is downcycling? +-

Downcycling is een vorm van recycling waarbij het materiaal na verwerking een lagere kwaliteit en waarde heeft dan het origineel, zoals wit printpapier dat eierdozen wordt. Het stelt het moment dat het materiaal definitief afval wordt uit, maar voorkomt dat niet.

Waarom staat recycling zo laag op de R-ladder? +-

Omdat recycling een product volledig afbreekt tot basisgrondstof, zoals pulp, snippers of korrels, in plaats van het intact te houden zoals Reuse of Repair dat doen. Hoe verder een materiaal wordt afgebroken, hoe meer energie en kwaliteit verloren gaat, en hoe lager de stap op de R-ladder.

Is er dan een materiaal dat wel echt circulair is? +-

Glas is een goed voorbeeld: het kan onbeperkt worden omgesmolten zonder kwaliteitsverlies. Een glazen pot wordt na recycling weer een glazen pot van dezelfde sterkte en helderheid, in tegenstelling tot papier of veel kunststoffen.

Moeten we dan stoppen met recyclen? +-

Nee. Recycling blijft onmisbaar zolang producten niet circulair zijn ontworpen. Maar de echte winst zit aan de voorkant, bij het ontwerp van een product of verpakking, niet bij de afvalbak.

Op de hoogte blijven

Volg ons op LinkedIn. Hier delen we het laatste nieuws over regelgeving, circulaire thema's en ontwikkelingen uit de branche. Abonneer je daarnaast op de nieuwsbrief en beluister onze podcast Grondstof tot nadenken tijdens een wandeling of onderweg. Benieuwd wat Milgro voor jouw bedrijfsvoering en afvalproces kan betekenen? Neem dan contact op.